Ana Sayfa Medya 1 Nisan 2022 2 Görüntüleme

Descartes’in Aklın İdaresi İçin Kuralları ne anlatıyor?

AYSU UZER

DESCARTES

Descartes, on yedinci yüzyılda yaşamış bir düşünür. Çağdaş ideolojinin kurucusu kabul ediliyor. Descartes, öncelikle çağdaş ideolojinin kurucusu olması istikametinden kıymetli fakat ikinci olarak Erken Çağdaş İdeolojinin ve sonrasındaki süreçlerin Rasyonel temellerini atması açısından daha da kıymetli. Bilim, matematik, metafizik ve epistemoloji alanlarında da çalışmalar yaptı. Onun fikrinin ortaya koyduğu temel felsefi yaklaşım, içerdiği çeşitli kavramsal bağlar ve teorik çerçeveler ile daha sonraki yıllarda büyük ölçüde kabul görecek bir sistemin de başlangıcı oldu.

Descartes, erken periyot çalışmalarından biri olan “Aklın Yönetimi İçin Kurallar” metninde, çalıştığı tüm bu alanları kapsayabilecek sistemleştirilmiş bir düşünme biçimi tahlili sunmaya çalıştı. Bu metinde okuyucuya düşünürken aklını nasıl kullanması gerektiğine dair bir kurallar manzumesi verdi. Kişiyi, şayet aklını bu sistemleştirilmiş kurallara uygun kullanmaz ise yapacağı ideolojide ya da bilimde başarısız olacağı konusunda da uyardı. Tıpkı vakitte ideoloji geleneği ile ideoloji tarihi açısından çok kıymetli olacak olan bir epistemolojik hesaplaşmaya da girdi.

Daha sonra yazıdğı geç periyot yapıtı olan “Meditasyonlar” isimli metninde Descartes öncelikle bilginin mümkünlüğünü ispatlamaya çalıştı. Ayrıyeten bu metnin yalnızca başlığı ile bile ideoloji tarihinde çok eski olan bir geleneğe gönderme yaptı. Bir filozof olarak bu çalışmasının başlangıcı ile bitişi ortasında kendisi için bir dönüşüm hedefledi. “Meditasyonlar” metninin iki değerli noktası vardı; bunlardan bir tanesi, pekin(certain) bilginin mümkün olduğunu göstermesi; oburu ise dünyada üç temel varlığın hakikaten var olduğunu ispatlaması. Bu üç temel varlık; ruh(soul-mind), ilah ve maddi dünyaydı. Descartes bu çalışmalarında; akıl, bilgi ve inanç ortasındaki kesin bir ayrımdan bahsetmedi, bu ayrımı ondan sonraki devirlerde Kant ortaya attı. Descartes’ın çalışmaları üzerinden incelendiğinde, Descartes’dan sonra akıl ve imanın keskin bir çizgiyle birbirinden ayrılmasına kadar gelişen süreçte; imanın da akıl ile saptanabileceği, inandığımız şeylerin akıl yoluyla temellendirilmesinin doğrulanabileceği görüldü.

AKLIN YÖNETİMİ İÇİN KURALLAR

Descartes’in bu çalışmasının emelinin, insan zihnini karşısına çıkan her şey hakkında hakikat ve geçerli kararlar verebilecek halde yönlendirmesini sağlamak olduğu görülüyor. Birinci Kural’ın girişinde, “Okumanın sonu kanıyı, karşısına çıkan bütün şeyler üzerine, sağlam ve yanlışsız kararlar verecek biçimde yönetim etmek olmalıdır.” yazıyor. Descartes’e nazaran karar dediğimiz şeyler, muhakkak birtakım kavramların(idea) birbirine yükle(mle)nmesi halinde oluşturuluyor. İki kavram birbirine eklenerek, kararları oluşturuyor, bu süreç kolay bir özne-yüklem münasebeti üzere düşünülebiliyor. Bu çalışmasında, kararları yanlışsız hükümler(true judgement) ve sağlam hükümler(sound judgement) olmak üzere ikiye ayırıyor. Onun tanımlamasına nazaran, her yanlışsız karar tıpkı vakitte bir sağlam karar olamıyor. İnsan zihni, kararları belirli bir muhakeme sonucu ortaya çıkarıyor, evvel bir öncülden başkasına daha sonra bunların devamında üçüncüye geçmek biçiminde hareket ediyor. Hasebiyle argüman üretme yöntemi, evvelkinin sonraki ile eklemlenmesiyle diğer bir karar üretilmesi süreci olarak tanımlanıyor. Bir önermenin hem yanlışsız karar hem sağlam karar olabilmesi ise, içerdiği tüm öncül kararların yanlışsız olması gerekliliğine dayanıyor. Açıklamak gerekirse, bir kararın sağlam karar olabilmesi için; karar çıkarırken, takip edilen çizgideki her bir tekil kararında gerçek olması gerekiyor. Bunlardan biri yanlışsa sonraki gerçek olsa dahi ona sağlam karar denemiyor.

Bilimlerin toplamı ‘insan bilgeliği’ (human wisdom) denilen kavramı oluşturuyor; bu birebir vakitte üniversal (universal) olan. İnsan bilgeliği (human wisdom) olarak geçen bu kavram her vakit bir(one)di ve kendisiyle aynı(same) kalmaktaydı, bilimlerin hangi alanında çalışıldığı onun üzerinde bir fark oluşturmazdı. Nasıl ki güneş üzerine yansıdığı objeye nazaran değişmiyorsa, insan bilgeliği de üzerinde çalışılan bahse nazaran değişmezdi. Hakikat ve sağlam karar bahsedilen insani bilgelik kavramını mümkün kılıyordu. Hasebiyle ona nazaran, zihinsel güçlerimize rastgele bir hudut dayatmanın manası yoktu. Bu türlü bir gereksinim da yoktu. Zira bir hakikatin bilgisi bizi diğer bir hakikatin bilgisini keşfetmekten alıkoymaz; tam bilakis, bir hakikatin bilgisi bizi öbür hakikatlerin bilgisine de götürürdü. Descartes için, üniversal olan bu bilgelik, üzerinde çalışılan alan ne olursa olsun ya da kelam konusu bilimin objesi ne olursa olsun, üniversal olandı; bir ve aynıdı. Fakat bilimler sadece kendi başlarına kıymetli olamazlardı. Her bir bilimin, kendisinin kıymetli olabilmesi için bu insan bilgeliğine katkı sağlaması gerekliydi. Ona nazaran, “Bütün öbür şeylere kendilerine nazaran değil, bu bilgelikle ilgilerine bakarak paha vermek gerekir.” (Descartes, 1997) Descartes,unu birinci kural olarak düşünüyor.

Tekrar Descartes’a nazaran, insanları hakikatin peşinden gitmesini sağlayacak olan gerçek yolda gitmekten saptıracak birtakım şeyler vardı. Bunlar genel değerli gayeye giderken insanların aklını karıştıran özel gayelerdi. Bu noktada kişi fakat insan bilgeliği temel alırsa ve genel maksadın içerisinde kalabildiği ölçüde bilimlere katkı yapabilirdi. Bilimler birbirleriyle iç içedirler ve birbirine bağımlıydılar, bu yüzden onları başka farklı öğrenmektense bir bütünlük içerisinde öğrenmek daha kolaydı. “Bütün ilimler, o denli birbirine bağlıdır ki hepsini birden öğrenmek birini ötekilerden ayırmaktan daha kolaydır.” (Descartes, 1997) Kendisini bütün bilimlerin çalışmasına veren kişi de görecekti ki, hem bu bilimleri tek tek incelemiş olsaydı öğrenebileceğinden çok daha fazla şey öğrenmişti hem de tek tek bilimlerle uğraşanlardan fazla sonuca ulaşmıştı. Böylelikle bu birinci kural ile, hakikati kararların özelliğine, kozmik bilgeliği bilimsel bilgiye eşitlemiş oldu.

İkinci kural, “Ancak niyetimizin hakikat ve kuşku götürmez bir bilgisini edinebildiği şeylerle uğraşmak lazımdır.” cümlesi ile açılıyor.

İkinci kural ile Descartes, hangi bahisler üzerinde çalışılacağının, neleri göz önünde bulundurarak kararının verileceğini açıkladı. Ona nazaran, doğruyu yanlıştan ayırt edemeyecek, elbet hale getirilemeyecek olan güç şeylerle uğraşmaktansa, onlarla hiç ilgilenmemek daha yeğdi. Yalnızca kanıtları elbet ve apaçık olan üzerine çalışmak gerekiyor, aksi halde olasılıklı olanın bilgisi bizi daima olarak kuşku duyulacak olana yönlendiriyor.

“Şimdiye kadar bilinen ilimlerden lakin aritmetik ile geometriye götürür.” (Descartes, 1997) Böylelikle birebir vakitte müspet bilimlerin temellerini atmış oldu. Sağlam karara, kozmik hakikate ulaşmak için kullanılacak iki prosedür vardı; deneyim(experience) ve çıkarım(deduction)dı. Deneyimlerin çoğunlukla aldatıcı olduğu, duyu organlarının, olanı olduğu üzere göstermediği lakin akla dayalı çıkarımlarla ve öncüllerin doğrululuğu ile varılacak ispatlarda, sağlam karara varabiliyoruz. Kuşkucu argümana nazaran algıladığımız şeyin gerçek olduğunu bilemiyoruz; algılama faaliyetinin gerçek olduğu gerçek lakin algılama objesinin bir hayal eseri, halüsinasyon, illüzyon olup olmadığı ya da o objeden çıkarılan kararın doğruluğu algılama faaliyeti ile belirlenemiyor. En kıymetli olan şey kanıtlayabileceğiniz, kanıtları ile doğruluğunu ispatlayabileceğiniz kararların üzerinde çalışmaktı.

Descartes için iki çeşit karar vardı; ampirik olanlar ve ampirik olmayanlar olmak üzere.

“Kar beyazdır.” dediğimizde ortaya koyduğumuz karar hakikat iken tıpkı vakitte bu karar ampirik deneylerimize dayanmaktaydı. Yani dünya ile kurulan algı bağlantısı sonucunda ortaya çıkan tecrübelere dayalı olduğu için ampirik bir karardı, ampirik bir gerçekliğe tekabül ediyor. Doğruluk kavramı burada bizim algıladığımız obje ile algımızın kararı ortasındaki eşlik bağlantısına dayanmış olur, yani; bir önermenin gerçek olması, onun gerçek dünyaya tekabül ediyor olmasına dönüşür. Belirli bir inancın yahut kararın bilgi olabilmesi için hakikat olması gerekiyor. Böylelikle Descartes’in bakış açısında, ‘hakikat’ dediğimiz kavramın halihazırda kararlarda bulunması gereken bir özellik olduğu sonucuna varıyoruz. Hasebiyle, “Hakikatte, yalnız aritmetik ve geometriden öteki bir şey öğrenmemek gerektiğini değil, ancak hakikatin yanlışsız yolunu arayanların aritmetikle geometrinin ispatlarına eşit bir mutlaklık ve şüphesizlik elde edilemeyen hiçbir şeyle uğraşmamaları gerektiğini çıkarmamız lazımdır.” (Descartes, 1997)

Üçüncü kurala gelindiğinde, “İncelemek istediğimiz şeylerde, ne oburlarının düşündüğünü, ne de kendimizin sandığını değil, açık ve apaçık olarak görebildiğimizi (sezgisini edinebildiğimizi) veya da elbet bir dedüksyon ile çıkarabildiğimizi aramak lazımdır; zira ilim ayrıca elde edilemez.” açıklaması ile başlıyor. Yani üzerinde çalışılan objeler kelam konusu olduğunda, ferdî niyetlerden bağımsız olmayan ya da üzerinde ortak da olsa sanılar olan şeyler değil; apaçık görülebilen yahut elbet çıkarımsanılabilen objeler tercih edilmeliydir. Bilginin elde edilmesinde varsayım kullanmak yanlıştı. Yalnızca açık bir biçimde sezebildiğimiz ya da mutlaklık içinde inceleyebileceğimiz şeylerin çalışılması ve incelenmesi gerekliydi. Kişinin zihinde açık ve seçik var olabilecek şeylere atfediyor bu kavramı. Sezgi, aklın ışığından kaynaklanıyor ve tümdengelimden çok daha kolay, Ona nazaran, insan zihni çalışırken tümdengelimsel teknikte yanılgı yapabilirdi lakin sezgide yanılgı bulunmazdı. Katılık olabilmesi için, delil(evidence) olması gerekiyor. Kanıtı, ispat yoluyla vermemiz gerekmeyen inançlar ise sezgiydi. Yani kanıtı, kendinden menkul olan kavramlardı; üçgen kavramının üç kenarı olduğunu rastgele bir ispata gereksinim duymadan bilmek üzere. Yani bu önermelerin kendisinde bir ispat vardı, fakat üzerinde çalışacak şahısların bu ispatları tekrar üretmesi gerekmezdi. Bu kararın üzerinde kuşku duymadığımız bir inancımız vardı. Öbür bir örneği inceleyecek olursak, düşünen insan, düşündüğünü biliyordu ve bunun üzerinde öbür bir ispata gereksinimi yoktu.

Formel mantık çerçevesinde argüman üretilirken, tümdengelimsel ve tümevarımsal iki başka çeşidi vardır. Tümdengelimsel argümanın birinci özelliği, çıkarımın zarurî olarak öncülleri takip etmesidir. İkinci özelliği, tümdengelimsel bir argümanda çıkarım dediğimiz şey esasen öncüllerde kapalıdır. Kişinin yaptığı şey sırf orada olanı görünür hale getirmektir. Üçüncü özellik ise, kararların tümünün katılık içermesi durumunda, çıkarım da öncül kararlardan çıkarınımsandığı ve onların kapsayıcılığı altında olduğu için, çıkarım da resen katılık içermiş olur. Aritmetik ve geometride kararların zaten gerçek olmasının temeli bu çıkarım adabına dayanır. Buna ispatlama(demonstration) da denir. Ve Descartes’e nazaran, tümdengelim (deduction) aslında tümevarım(induction)’ın tam tersidir. Zira, tümevarım her vakit varsayımsal olandır, bir genellemeden ibarettir. Bu genellemede alt alta birtakım önermeler dizilir ve oradan bir çıkarım üretiriz. Fakat o çıkarım halihazırda o öncüllerin içerisinde bulunmaz. Geçmişte geçerli olan tabiat maddeleri gelecekte de geçerli olacak inancı buna örnek olarak verilebilir. Bundan evvelki her gün güneşin doğudan doğması ve günün başlaması, yarın da güneşin doğacağı ve günün başlayacağı inancına sebep olur. Lakin bu yarın güneşin doğudan doğacağının kesin bilgisine sahip olabilmemizi sağlamaz. Yalnızca günlük hayatımıza devam edebilmemiz için bu üzere inançlara muhtaçlığımız vardır. Yani tabiat maddelerinin geçmişte geçerli olması gelecekte de geçerli olacağı manasına gelmez. Bu bir bilgidir, fakat mutlaklığı yoktur hasebiyle lakin bir varsayımdır.

Descartes’a nazaran tümevarım ve tümdengelim hali, insan zihninin çok kıymetli iki özelliğidir. Beşinci kurala gelindiğinde der ki, bu süreçlerin yönetilebilmesi için bir metoda gereksinimimiz vardır. Lakin ona nazaran bu yol, tümdengelim ve tümevarım yapmayı öğretecek olan araç değildir. Zira bu süreçler, teknikten daha temeldir, en kolay ve en temel olan fikir yetenekleridir. Çünkü aksi mümkün olsaydı, kurallarının bizim tarafımızdan öğrenilebilmesi de mümkün olmazdı. Onun peşinden gittiği ve kurmaya çalıştığı bir temel disiplin vardır. Bu temelde, tümdengelim ve tümevarım vardır. Bu disiplinde aritmetik ve geometri model olarak alınır zira katılık ve sezgi orada vardır, matematiksel sistemin modelini takip etmemiz lazımdır, lakin onun aradığı disiplin kurallı matematikten farklı olandır. Bu sistem, insan zihninin bir grup temel özelliklerini içermelidir ve bu disiplin hakikat bilgisini de olabildiğince genişletmelidir. Matematiğin derdi ölçü ve nizamdır, kelam konusu olan alan ne olursa olsun (sayılar, biçimler, yıldızlar ya da seste olduğu üzere.). Yani matematik ölçü ve tertip peşinden gidiyorsa, bu noktadan hareketle bu kurulacak sistemde de ölçü ve tertip peşinden gidilmelidir. Ona nazaran algıladığımız, baktığımız ve gördüğümüz dünyada bir nizam vardır. Ve bu sistem ölçülebilir bir tertiptir, lakin bu ölçüm için bir genel disipline, bilime gereksinim vardır. Ve bu disiplinin ismi “mathesis universalis”dir, üniversal bir mathesis yani üniversal nizamın tanımıdır. Usulün ne olduğunun belirlendiği bu noktadan sonra, dünyanın tertibini belirleyebilecek bir bilimin üretilip geliştirilmesi gereklidir.

Fakat Descartes’e nazaran, biz şuurun (intellect) bilgisine varmadan hiçbir şeyin bilgisine erişemeyiz. Meditasyonlar isimli metninde bu temel noktadan çalışmasını sürdürecektir. Meditasyonlarda Descartes, kesin bilgiye ulaşmanın mümkün olduğunu ve bunun tespitinin sistemini açıklayacaktır. Hayal gücü, şuur ve duyu algılarının kıymetli olacağı bu sonraki çalışmasında, evvel kuşku yoluyla kesin olarak bildiğimizi düşündüğümüz hiçbir şeyi aslında kesin olarak bilmediğimizi gösterecektir. Akabinde kesin olarak bildiğimiz tek şeyin bir ruh olarak var olduğumuz kararı olduğunu ve bunun temelinde de yalnızca zihnin var olduğunu bilebileceğimizi ispatlar. Zihnin ürettiği rastgele bir kararın değil, sadece şuurun kendisinin, fonksiyonu; yani bu kararları kurabilmemiz için kullandığımız şey olması nedeniyle, var olduğunun tarafımızdan bilinebileceğini deliller. Sözün katı manasında doğruluk yahut yanlışlık yalnızca zihinde olabilir; algıladığımız şeyin kararı yanlışlanabilir, algıladığımız objeyi yanlış olarak algılıyor olabiliriz fakat bir hareket olarak algıladığımız gerçeği yanlışlanamaz. Hayal gücü de bu formdadır, hayal ettiğimiz, düşündüğümüz şeyi hayal ettiğimiz ya da düşündüğümüz aksiyonunun gerçekliği yadsınamaz.

Böylelikle metot dediğimiz şeyin temeli belirlenmiş olur. İnsan zihninin iki temel özelliği, tümdengelim ve tümevarım, olasılıklı olan bilgiye değil, Descartes için gerçek olan bilgiye, mutlaklık içeren bilgiye ulaşmak için temel olan yoldur.

Cumhuriyet

hack forum gaziantep escort gaziantep escort